De eerste tentoonstelling van het jubileumjaar van de Fondation Beyeler in Basel is gewijd aan Georgia O’Keeffe (1887-1986), een van de grote schilders van de 20e eeuw en een icoon van de moderne Amerikaanse kunst. Deze grote retrospectieve beslaat uit werken uit zes decennia, en biedt een zeldzame kans in Europa om de kunst van Georgia O’Keeffe, die in weinig collecties buiten de VS te vinden is, in zijn volle rijkdom en verscheidenheid te ontmoeten.

O’Keeffe werd geboren in 1887 in Sun Prairie, Wisconsin, en groeide op op het melkveebedrijf van haar ouders. Haar creatieve talent werd erkend toen ze op de middelbare school zat. Ze studeerde kunst en volgde een opleiding tot kunstlerares. Vanaf 1918 bracht ze een vormende periode door in New York, in het centrum van de kleine maar invloedrijke avant-gardekring rond de fotograaf, galeriehouder en kunstpromotor Alfred Stieglitz, met wie ze later trouwde. De stadswereld liet weinig sporen na in O’Keeffe’s kunst. Zelfs nadat ze naar New York was verhuisd, werd haar leven als kunstenaar gevormd door langdurige jaarlijkse verblijven op het platteland, aanvankelijk in Lake George (NY), waar een groot deel van haar werk begon, en vanaf 1929 in New Mexico, waar ze zich twintig jaar later permanent vestigde. Ze overleed in 1986 in Santa Fe.

New York

In 1918 verhuisde O’Keeffe naar New York, in het centrum van de modieuze en invloedrijke kring rond de fotograaf en galeriehouder Alfred Stieglitz, die O’Keeffe’s minnaar en later haar echtgenoot werd. Zijn galerie was niet alleen een baanbrekende locatie voor het tentoonstellen van Europese avant-garde kunstenaars, zoals Kandinsky, Rodin en Brancusi, maar propageerde ook een nieuwe Amerikaanse kunst en fotografie. Al in 1917 nam Stieglitz O’Keeffe’s houtskooltekeningen op in een solotentoonstelling. In 1918 begon Stieglitz aan een portrettenserie van de kunstenaar.

In New York wijdde ze zich aan vragen over compositie, de configuratie van oppervlak en diepte en de impact van vormen en kleuren. De spiraal is een terugkerend motief in haar schilderijen. Het verwijst naar een mogelijke organische oorsprong van het beeld, ook al is het schilderij, zoals hier het geval is, volledig abstract.

Ook stormen, die men in het vlakke Texaanse landschap van ver ziet naderen, fascineerden haar. De lucht was als een enorm doek, en de bliksem leek als gigantisch, grillig schrift eroverheen gekrabbeld, slechts voor een ogenblik. In een brief aan een vriend schreef O’Keeffe: “the whole thing—lit up—first in one place—then in another with flashes of lightning—sometimes just sheet lightning—and sometimes sheet lightning with a sharp bright zigzag flashing across—I . . . sat on the fence for a long time—just looking at the lightning.”

Bloemen

Everyone has many associations with a flower. You put out your hand to touch it, or lean forward to smell it, or maybe touch it with your lips almost without thinking, or give it to someone to please them. But one rarely takes the time to really see a flower. I have painted what each flower is to me and I have painted it big enough so that others would see what I see. Georgia O’Keeffe in the Catalog for her exhibition in The Intimate Gallery, New York, 1926.

De tere bloem van de witte iris is zo dichtbij en strak bijgesneden afgebeeld dat hij nauwelijks opvalt tegen de achtergrond. Meer conventionele bloemschilderkunst toont meestal clusters van bloemen in boeketten, in bloembedden of in het wild. Georgia O’Keeffe’s monumentale benadering richt zich op een enkele kelk. Ze begon dergelijke bloemenschilderijen in groeiende aantallen te produceren vanaf het midden van de jaren 1920 en ze werden emblematisch voor haar werk.

Critici gaven een psychoanalytische lezing van O’Keeffe’s schilderijen als een uitdrukking van haar seksualiteit – dit was niet in de laatste plaats te danken aan de naaktfoto’s die Stieglitz van haar maakte. O’Keeffe zelf verwierp deze interpretatie altijd.

Lake George

“Nothing is less real than realism, Details are confusing. It is only by selection, by elemination, by emphasis, that we get at the real meaning of things (New York Sun, 5/12/1922)

In de jaren 1920 woonde Georgia O’Keeffe afwisselend in New York City en de staat New York, waar ze de winter en de lente in de stad doorbracht, en de zomer en herfst aan Lake George, waar de familie Stieglitz een vakantiehuis had. De natuurlijke wereld van Lake George had al tal van Amerikaanse landschapsschilders geïnspireerd, waaronder de pioniers van de Hudson River School in het midden van de negentiende eeuw. In deze landelijke omgeving, met zijn karakteristieke vegetatie, vond O’Keeffe nieuwe onderwerpen voor haar schilderkunst: het meer zelf, een schuur, bomen of bloemen en herfstbladeren. Ze verkende haar omgeving vanuit verschillende perspectieven, afwisselend close-up en grootschalige panorama’s om verrassende beelden van de natuur te creëren.

New Mexico

In 1929 reisde O’Keeffe voor het eerst naar Taos in het noorden van New Mexico en verbleef daar enkele maanden. Ze was diep onder de indruk van het wijd open, woestijnachtige landschap, de inheemse cultuur en de Spaanse tradities van de regio. Haar eerste werken uit New Mexico werden geïnspireerd door typische bezienswaardigheden zoals de adobe-architectuur en de Penitente-kruisen die midden in het landschap werden opgericht. Een bezoek aan een rodeo en ceremoniële pueblo-dansen, begeleid door hectisch drumwerk, drukten hun stempel op werken zoals Grey Blue & Black – Pink Circle, uit 1929.

The Black Place

Op uitgebreide en verre schilderexcursies kampeerde Georgia O’Keeffe graag in de “Bisti Badlands”, op Navajo-grondgebied, soms in barre weersomstandigheden. Het onherbergzame gebied met zijn grimmige en vreemde rotsformaties, die ze “The Black Place” noemde, inspireerde haar tot het maken van meeslepende series schilderijen. In deze gelijknamige werken, uitgevoerd tijdens de jaren van de Tweede Wereldoorlog, verbeeldde O’Keeffe het grijzige zwarte heuvellandschap in een ongewoon donker palet en steeds meer geabstraheerde vorm. Ze schilderde vanuit vogelperspectief, waarbij de horizonlijn volledig uit het zicht verdween. De vallei die tussen de grillige heuvelruggen loopt, lijkt het beeld in twee helften te verdelen.

Vliegen

In 1949 vestigde O’Keeffe zich permanent in New Mexico en verhuisde heen en weer tussen haar twee huizen, op de afgelegen Ghost Ranch en in het kleine dorpje Abiquiú. In deze periode begon O’Keeffe veel te reizen, in Europa, Latijns-Amerika en Azië. De ervaring van het vliegen en het uitzicht op de aarde vanuit het vliegtuigraam opende een nieuw perspectief en werd een bron van inspiratie voor haar late werk.

---